Terapia uzależnień – jak wygląda leczenie uzależnień? Warszawa

Terapia uzależnień – jak wygląda leczenie uzależnień?

Czym właściwie jest uzależnienie?

Uzależnienie to zaburzenie zdrowia psychicznego i fizycznego rozwijające się w wyniku długotrwałego kontaktu z substancją psychoaktywną lub powtarzalnym zachowaniem przynoszącym silne, ale krótkotrwałe poczucie przyjemności, ulgi lub zmniejszenia napięcia emocjonalnego.

Najczęstsze przypadki uzależnień dotyczą picia alkoholu, palenia papierosów (nikotyny) i zażywania narkotyków, ale problem może rozwinąć się także w wyniku niekontrolowanego przyjmowania niektórych leków, grania w gry komputerowe czy hazardu.

Obecnie coraz częściej bada się także pod tym względem zjawisko uzależnienia od seksu, korzystania z internetu czy mediów społecznościowych. Kwestie te są realnym problemem, ale dotąd nie zostały osobno opisane w oficjalnych klasyfikacjach.

Światowa Organizacja Zdrowia definiuje uzależnienie jako stan:

• braku możliwości zapanowania nad używaniem substancji (utraty kontroli),
• silnego pragnienia jej przyjęcia/doświadczenia,
• występowania objawów odstawienia w sytuacji przerwania kontaktu z bodźcem.

U podstaw leży mechanizm przymusu – pacjent odczuwa silną potrzebę powrotu do danej czynności, mimo że doświadcza w związku z tym negatywnych konsekwencji.

W diagnostyce uzależnień obowiązują obecnie dwie międzynarodowe klasyfikacje – ICD-11, wprowadzoną przez Światową Organizację Zdrowia, oraz DSM-5, opracowaną przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne (APA). W Polsce od 2022 roku trwa stopniowe wdrażanie ICD-11, ale wielu specjalistów nadal odnosi się do ICD-10.

W ICD-10 uzależnienie opisano jako „zespół uzależnienia” (dependence syndrome). Do rozpoznania zaburzenia wymagano występowania co najmniej 3 z 6 objawów utrzymujących się przez minimum miesiąc lub powtarzających się w ciągu 12 miesięcy. Kryteria obejmowały:

• przymus używania,
• utratę kontroli,
• objawy odstawienia,
• pojawiającą się tolerancję,
• zaniedbanie innych aktywności i obowiązków,
• kontynuowanie mimo szkód.

Nowa klasyfikacja ICD-11 uwzględnia bardziej spójny i elastyczny model. Zamiast listy sześciu objawów opisuje trzy główne obszary diagnostyczne:

• utratę kontroli nad rozpoczęciem, zakończeniem lub ilością używanej substancji;
• nadawanie priorytetu używaniu,
• kontynuowanie mimo negatywnych konsekwencji zdrowotnych, społecznych lub emocjonalnych.

Obecnie WHO (w ICD-11) nie określa sztywnego czasu trwania objawów. Lekarz może postawić diagnozę również wtedy, gdy charakterystyczne zachowania występują krócej, lecz mają wyraźne nasilenie i spełniają wyżej wymienione kryteria. To ważna zmiana w stosunku do ICD-10, ponieważ wyeliminowała sztywne ramy czasowe i pozwoliła lekarzowi kierować się oceną stanu pacjenta, a nie wyłącznie formalnym okresem obserwacji.

DSM-5 opisuje „zaburzenie używania substancji”, które rozpoznaje się na podstawie 11 objawów obejmujących m.in. utratę kontroli, tolerancję, objawy odstawienia czy zaniedbywanie domowych i zawodowych obowiązków (kryteria pokrywają się z tymi, które są wymienione w ICD-10/ICD-11). Na tej podstawie określa się nasilenie zaburzenia:

• lekkie (2-3 objawy),
• umiarkowane (4-5),
• ciężkie (6 lub więcej).

Takie podejście jest bardziej elastyczne i odzwierciedla spektrum nasilenia zaburzenia, a nie zero-jedynkowy podział na pacjentów „uzależnionych” lub „nieuzależnionych”.

Uzależnienie a zaburzenie używania – czy jest jakaś różnica?

W najnowszych klasyfikacjach pojęcie „uzależnienie” zostało zastąpione terminem „zaburzenia spowodowane używaniem substancji lub zachowaniami uzależniającymi” (ang. disorders due to substance use or addictive behaviours). W starszym systemie istniał podział na „nadużywanie” i „zespół uzależnienia”, ale granica między tymi stanami była w praktyce bardzo płynna. Obecnie uznano, że lepsze jest opisowe ujęcie problemu, które pozwala ocenić jego nasilenie i wpływ na zdrowie.

Nowa terminologia ma również wymiar społeczny – neutralizuje negatywne skojarzenia, jakie często towarzyszyły słowu „uzależnienie” oraz podkreśla medyczny i bardziej złożony charakter problemu.

Co jednak z nazewnictwem stosowanym w codziennym języku? Są przecież ośrodki leczenia uzależnień czy kampanie walki z uzależnieniami. Nawet lekarze w rozmowie z pacjentami nadal używają potocznych określeń (np. „uzależnienie od alkoholu”). Ogólnie uznaje się je za poprawne, mimo tego w dokumentacji medycznej stosuje się nazewnictwo zgodne z aktualną klasyfikacją (np. zaburzenie używania alkoholu wraz z odpowiednim kodem – w tym przypadku 6C40).

Jak odzyskać równowagę i od czego zacząć walkę z uzależnieniem?

Pierwszy etap drogi do leczenia uzależnienia zaczyna się jeszcze zanim pojawi się diagnoza. To moment, który poprzedza zmiana – w zachowaniu, wyrażaniu emocji, codziennej rutynie czy sposobie reagowania na stres. Osoba uzależniona rzadko postrzega te sygnały jako objawy choroby. Zazwyczaj traktuje je jako wynik przemęczenia, trudniejszego okresu w pracy, problemów rodzinnych albo potrzeby „odreagowania”.

Mechanizm zaprzeczania jest naturalnym elementem uzależnienia – pozwala utrzymać poczucie pozornej kontroli i unikać konfrontacji.

Właśnie dlatego pierwsze niepokojące sygnały częściej zauważają bliscy pacjenta. To oni widzą, że u osoby z problemem zaczynają pojawiać się inne symptomy towarzyszące samemu uzależnieniu:

• drażliwość,
• odizolowanie,
• utrata dotychczasowych zainteresowań,
• zmiana życiowych priorytetów.

W takich momentach łatwo o emocjonalną reakcję jednak przymus i presja zazwyczaj przynoszą odwrotny skutek. Osoba uzależniona zaczyna się bronić, nie słucha porad, szuka usprawiedliwień czy przerzuca odpowiedzialność. Dzieje się tak nie z uporu, lecz z lęku.

Uzależnienie wiąże się z utratą kontroli nad swoim zachowaniem, a więc z utratą czegoś, co dla większości ludzi jest fundamentem poczucia bezpieczeństwa. Włączenie mechanizmów obronnych jest próbą utrzymania równowagi psychicznej – nawet za cenę zaprzeczania oczywistym faktom.

Zrozumienie, że osoba uzależniona nie zawsze potrafi dostrzec problem, jest podstawą w oferowaniu jej pomocy.

Jak wygląda pierwszy krok w stronę podjęcia terapii uzależnień?

Kiedy pojawia się świadomość nałogu? Często dopiero wtedy, gdy dochodzi do konfrontacji z poważnymi konsekwencjami – utraty pracy, pogorszenia relacji czy problemów zdrowotnych. Skutki mogą (ale nie muszą) być impulsem do szukania pomocy. Jednak nawet wtedy skuteczność leczenia zależy od stopnia wewnętrznej motywacji.

Osoba dotknięta problemem, która trafia na terapię pod przymusem rodziny, sądu czy pracodawcy, często uczestniczy w niej biernie. Zewnętrzne naciski mogą zainicjować rozpoczęcie leczenia, ale punktem zwrotnym w całym procesie staje się moment, w którym pacjent sam zaczyna dostrzegać zależność między własnym zachowaniem a jego skutkami.

Droga do równowagi nie zaczyna się w gabinecie terapeuty, ale w momencie, w którym pacjent – samodzielnie lub przy wsparciu otoczenia – dopuszcza do siebie myśl, że potrzebuje pomocy.

Jaka terapia dla osób uzależnionych?

W psychoterapii uzależnień (opisaną powyżej) „motywację” traktuje się jako proces, nie jako warunek, który musi zostać spełniony, by rozpocząć leczenie. Zadaniem terapeuty nie jest przekonanie pacjenta do zmiany, ale pomoc w jej zrozumieniu. Dlatego w terapii stosuje się dialog motywujący – metodę opartą na empatii, aktywnym słuchaniu i wspólnym poszukiwaniu argumentów za zmianą. Pacjent sam formułuje powody, dla których chce funkcjonować inaczej, a terapeuta jedynie porządkuje ten proces.

Wybór sposobu postępowania zależy od rodzaju uzależnienia, jego nasilenia oraz współwystępowania innych zaburzeń psychicznych. Lekarz może zaproponować różne metody terapii, które mogą być modyfikowane na każdym etapie leczenia.

• W uzależnieniach od substancji psychoaktywnych najczęściej łączy się psychoterapię z leczeniem farmakologicznym.
• W uzależnieniach behawioralnych (np. od hazardu, gier komputerowych) podstawą jest terapia poznawczo-behawioralna i praca nad zmianą schematów myślenia.
• W przypadku współistnienia zaburzeń osobowości skuteczne są terapie długoterminowe – np. terapia dialektyczno-behawioralna (DBT) lub terapia schematów.

Niezależnie od wybranej formy leczenia, celem terapii jest odzyskanie kontroli, przywrócenie równowagi emocjonalnej i odbudowa zdolności do funkcjonowania w życiu społecznym. Zachowania prowadzące do utrzymania trzeźwości, powstrzymania się od stosowania używek czy zaprzestania grania w gry komputerowe (w ogólnym pojęciu – do abstynencji) są jedynie etapem całego postępowania. Proces trwa długo i wymaga zaangażowania, ale stanowi realną szansę na trwałą zmianę oraz poprawę jakości życia.

Rola kompleksowej psychoterapii – współwystępowanie uzależnień (od picia alkoholu, narkotyków i hazardu) z depresją i lękiem

Wielu pacjentów trafia na leczenie po latach funkcjonowania w przewlekłym stresie, w środowisku sprzyjającym sięganiu po środki łagodzące napięcie lub w sytuacjach, w których mechanizmy radzenia sobie z emocjami uległy całkowitemu przeciążeniu. Uzależnienie staje się wtedy objawem, a nie przyczyną problemu.

Coraz częściej diagnozuje się współwystępowanie uzależnień z innymi zaburzeniami o podłożu psychicznym. W literaturze określa się to mianem podwójnej diagnozy (ang. dual diagnosis, DD). W takich sytuacjach leczenie uzależnienia wymaga równoległej pracy z innymi zaburzeniami psychicznymi.

Złożoność problemu potwierdzają dane epidemiologiczne – osoby uzależnione częściej zmagają się z objawami lękowymi, depresją, zaburzeniami snu, nadpobudliwością, a także z trudnościami w relacjach społecznych. U podstaw leżą różne czynniki (predyspozycje genetyczne, zaburzenia neuroprzekaźnictwa, wczesne doświadczenia przemocy lub zaniedbania emocjonalnego).

Narażenie na różne czynniki ryzyka tworzy sieć powiązań, która utrwala mechanizm uzależnienia. W psychologii stawia się na „naukę abstynencji”, ale przy tym także na zrozumienie emocji, odbudowę tożsamości, poprawę samooceny i stworzenie nowego sposobu reagowania na trudne sytuacje.

Znaczenie wsparcia dla bliskich – jak uzależnienie wpływa na całą rodzinę?

Bliscy osoby uzależnionej często przyjmują na siebie odpowiedzialność za zaistniałą sytuację. Zaczynają kontrolować zachowanie pacjenta, ukrywają przed otoczeniem trudności, przejmują jego obowiązki lub tłumaczą jego nieobecność. Takie postawy są próbą utrzymania bezpieczeństwa, ale w dłuższej perspektywie prowadzą do przemęczenia, które równie mocno odbija się na ich zdrowiu.

W rodzinach dotkniętych problemem uzależnienia częściej obserwuje się występowanie depresji, zaburzeń lękowych, zaburzeń snu i problemów adaptacyjnych. Długotrwała ekspozycja na stres związany z chorobą jednego z członków rodziny może prowadzić do wtórnych problemów u innych (niezależnie od stopnia więzi emocjonalnej).

Dzieci mogą przejmować role dorosłych. Zajmują się młodszym rodzeństwem, starają się „nie sprawiać kłopotów” lub przeciwnie – manifestują bunt i złość. Oba zachowania są reakcją na przewlekły stres i brak poczucia stabilności emocjonalnej.

Uzależnienie traktuje się jako zaburzenie systemowe. Leczenie osoby chorej będzie najbardziej skuteczne, gdy obejmie pracę z rodziną.

Terapia dla współuzależnionych

Współuzależnienie nie jest zaburzeniem w klasyfikacjach ICD ani DSM, jednak stanowi rozpoznany zespół reakcji emocjonalnych i behawioralnych, które rozwijają się u osób pozostających w długotrwałym kontakcie z uzależnionym. Syndrom charakteryzuje się trwałym skupieniem na zachowaniu drugiej osoby, utratą poczucia granic i podporządkowaniem własnego funkcjonowania utrzymaniu kontroli nad sytuacją.

W pracy z osobami z całego otoczenia stosuje się terapię indywidualną i grupową. W terapii indywidualnej bliska osoba uczy się rozpoznawać wzorce reagowania utrwalone w relacji z osobą uzależnioną. W pracy grupowej ważny jest element wymiany doświadczeń i stopniowego odzyskiwania poczucia wspólnoty. W zależności od sytuacji terapeuta może łączyć oba podejścia.

Efektywność pomocy osobom współuzależnionym mierzy się w perspektywie odzyskiwania wpływu na własne ich decyzje, emocje i relacje, a nie pod względem postępów osób, które cierpią z powodu uzależnienia. Choć obie kwestie są ze sobą powiązane, to w terapii problemu, który dotyka konkretną osobę, należy skupiać się na osobistych postępach.

Osoba, która przez wiele lat kontrolowała partnera uzależnionego od alkoholu, w trakcie terapii zaczyna stopniowo rezygnować z tych działań. Uczy się rozpoznawać, że nie odpowiada za zachowanie drugiej osoby, ale ma wpływ na własne decyzje – może odmówić współuczestniczenia w kłamstwach, może zadbać o odpoczynek, może wyrazić złość bez poczucia winy.

Dla terapeuty to właśnie te zmiany stanowią wskaźnik postępu – nie to, czy partner przestał pić, lecz to, że pacjent odzyskuje zdolność kierowania własnym życiem.

FAQ – najczęściej zadawane pytania na temat leczenia uzależnień

Jak wybrać prywatny ośrodek terapeutyczny?

Nie należy wybierać pierwszej lepszej poradni po wpisaniu w wyszukiwarkę przykładowej frazy: „terapia uzależnień Warszawa”. Zawsze warto sprawdzić kwalifikacje zespołu, program terapeutyczny oraz dostępność terapii indywidualnej i grupowej.

Ile kosztuje terapia uzależnień?

Ceny różnią się w zależności od formy leczenia – w ośrodkach prywatnych terapia stacjonarna kosztuje średnio 5-10 tys. zł za 4-6 tygodni, natomiast terapia uzależnień w formie spotkań z psychoterapeutą to koszty w przedziale 200-400 zł za sesję.

Kiedy iść na terapię uzależnień?

„Książkowo” najlepszy moment na rozpoczęcie leczenia to ten, w którym pacjent wykazuje na to gotowość. Przy tym jednak każdy krok w stronę profesjonalnej pomocy nigdy nie będzie działać na szkodę. Warto więc słuchać wskazań lekarzy, innych specjalistów, rodziny i przyjaciół. To oni mogą jako pierwsi dostrzec problem, z którym zmaga się osoba uzależniona.

Jak wyjść z alkoholizmu samemu?

Samodzielne mierzenie się z problemem nie jest dobrym rozwiązaniem. Choć jest możliwe, często może wymagać o wiele więcej wysiłku i zwiększać ryzyko nawrotu. Za samodzielne wyjście z alkoholizmu można potraktować już sam fakt zgłoszenia się na terapię.

Jak wygląda terapia DDA?

DDA to dorośli wychowani w rodzinach z problemem alkoholowym – to skrót od terminu „dorosłe dzieci alkoholików”. W pracy z tą grupą pacjentów specjaliści koncentrują się na rozpoznaniu utrwalonych schematów emocjonalnych, kontrolowaniu reakcji i budowaniu bezpiecznych relacji z partnerem, współpracownikami, przyjaciółmi czy rodzicem (jeśli relacja wciąż trwa).

Bibliografia